تاول حکایت راه است

غزل نامه : دلم انارک خونین...

mehdikhatibi — Sat, 14 Nov 2009 15:36:03 GMT

به : علی سعادتخانی ، ابوالقاسم حیدری و محمد حسین ملکیان(فراز)

کدام اوج؟بگو تا کدام قله رسیدم

منی که از دل خود هم هنوز خیر ندیدم

کدام اوج؟ببین از بلور - باغ جوانی

همیشه دلهره با صدهزار دغدغه چیدم

چه بارها که پریدم ولی قفس وطنم شد

چقدر سنگ چشیدم، کشیدم و نبریدم

دلم انارک خونین،تو شاهدی که چه عمری

شبیه ابر شدم قطره قطره قطره چکیدم

غریب شهر قریبم ولی غبار نبودم

شبیه کودکی آفتاب پاک و سپیدم

برای اینکه خودم را ببینم و بشناسم

هزارو سیصد و پنجاه و پنج سال دویدم

عقاب خانگی ام، لقمه گیر خوان کلاغی

کدام اوج؟ببین تا کدام قله رسیدم

مهدی خطیبی

نقدی از شوان کاوه بر شعر خانگی 4

mehdikhatibi — Sat, 31 Oct 2009 16:22:18 GMT

با درود و مهر

نوشته زیر خوانشی است از دوست شاعر و منتقدم دکتر شوان کاوه . پیشتر در سایت شعر نو منتشر شده بود . اکنون نیز در انجا باز نشر می یابد . از لطف و توجه او سپاسگزارم

با دوستی

مهدی خطیبی

سلام دوستان بسيار عزيز
شعري از جناب خطيبي در سايت خواندم ، مختصري برآن مي نويسم . اول شعر را باهم مرور مي كنيم :

) خانگي چهار(

ها ... !
ديگر چه كم دارم
وقتي همه چيز
با من
به مهر است
نيست ؟
كلاغي به خانه دارم
كه هرلحظه
نُك مي زند
مهربانانه
بر سرم .
مادري
كه با هيمه ي كلمات
برافروخته مي دارد
شعله ي آهخندم را
خواهري
كه چنگ مي زند
در دلم
همه ي رخت هاي عالم را .
وبرادري
كه شيشه ي واژه ها را
تيشه مي كند
و مي تراشد
تكه تكه هاي مرا
اما گاه
بانويي مي آيد
بي چرا مي نشيند
چهره ي بي چهره مي گشايد
تنش را – ورق ورق- مي نمايد
و مهمان بي خويشي ام مي كند
غرق مي شوم .
كلاغ مي گويد :

)گم مي شوی)
مادر مي گويد :
( نان نمي شود)
اما خواهر
با سكوت
( گم مي شوي ) / ( نان نمي شود ) را
ترجيع تكرار مي كند
برادر اما
به كارِ خود مشغول است .

به باور من دو نوع رابطه بينِ شاعر و اجتماع وجود دارد :
يك – شاعري كه دغدغه هايش را ادبي مي كند .
دو- شاعري كه ادبياتش از دغدغه هايش شكل مي گيرد .
خطيبي در دهه ي هشتاد ديگر مهدي خطيبي غزل هايش نيست . و به تيپ دوم مورد اشاره ي من نزديك شده است . تفاوت هاي زيادي كه در دهه ي هشتاد به چشم مي خورد :
رشد طبقه ي متوسط شهري ، پيشرفت و ورودِ سريع السير ابزارها و روش هاي ارتباطي ، گرايش به هر روز بهتر شدن و اعتراضي شدنِ زبانِ نوشتاري و گفتاري ، تغيير ساختارِ خانواده ها و... همه وهمه اين دهه را متفاوت مي كند . شاعري موفق است كه از هركدام از هنجارها و ناهنجاري ها تاثيري گرفته و در نوشته هايش منعكس كند .
خانگي هاي مهدي را خوانده ام . با روحيه وشخصيت ايشان نيز تاحدودي آشنايي دارم ، پس نوشتن را براي من كمي آسان تر مي كند .

موسيقي :

بحثي در ادبيات وجود دارد به نام : euphony يا گوش نوازي . شاعر در اين شعر با خلقِ وزني بيروني و دروني با استفاده از واژه ها وتعابيري هم آوا وگاه هماهنگ ، موسيقي خوش آهنگي به شعرشان داده اند :
است ، نيست / آهخندم را ، عالم را / شيشه ، تيشه / مي آيد ، مي گشايد و مي نمايد / بي چرا ، بي چهره / تكرارِ : گم مي شوي و نان نمي شود و ...
در سراسرِ شعر ريتمِ شروع شعر بي انقطاع ادامه دارد و خواننده در خوانش دچارِ مشكل يا ناهمواري قابلِ محسوسي نمي شود .

زبان :
زبان در شعر خطيبي يك دست نيست ، شروعش با بخشي استفهامي وكنايي كه درهمان ابتدا با آوردنِ حرف نداي تنبيهي عاميانه و صميمي : ( ها ) به صورت تسلسلي و تعجبي ، خواننده را به خواندنِ ادامه ي شعر ترغيب مي كند .
شاعر با زباني كنايي مي گويد كه همه چي روبراه است ، منتها با آودنِ علامت سئوال پشتِ فعلِ ( نيست ) در واقع براي خواننده تداعي مي كند كه نه ، همه چير طبيعي نيست ، بلكه به شرايط عادت كرده ايم .
زبان شعر در بخشِ عاطفي غني ست ، استفاده از تعابيرِ : ( نُك زدن ) ، ( مهربانانه ) ، ( آهخند ) ، ( خواهر ) ، ( برادر ) ، (رخت چنگ زدن ) و ... فضاي شعر را در عينِ نارضايتي شاعر ، تلطيف كرده است .
استفاده از : با من به مهر است / به جاي/ با من مهربان است .
به خانه دارم / به جاي / در خانه دارم . درهمان ابتدا نوعي گريز به ادبياتِ محاوره اي و گذشته و تلفيقِ آن با تعابيرِ امروزي :
برافروختنِ شعله ي آهخند با هيمه ي كلمات / تيشه كردنِ شيشه ي واژه ها / تراشيدنِ تكه تكه ها / ورق ورق شدنِ تن و...
به برجسته سازي و زيبايي زبان كمك كرده است . ضمن اينكه نوعي هنجارگريزي لغوي نيز به حساب مي آيند

فضاسازي و تصوير :

برجسته ترين عنصرِ اين شعر مهدي ، فضايي ست كه شاعر آفريده است ، انگار با نمايشنامه اي روبرو هستيم .
شاملو در ابتداي دفترش در مورد خودش چيزي نمي نويسد و معتقد است كه شعر او ، زندگي اوست . مهدي خطيبي نيز در اين اشعار خانگي و چند تا شعر ديگرش هم كه من خوانده ام در واقع زندگي خودش را به تصوير كشيده است .
كاراكترهاي شعر : خودِ شاعر ، همسرش ، مادر ، خواهر ، برادر و يك بانو .
نكته ي جالب اينكه شاعر درمورد همسرش واژه ي كلاغ را بكار مي برد و در مورد ديگري كه فعلا نمي شناسيم ، پيشوندِ بانو را آورده است .
اين بانو گاه گاهي مهمانِ بي خويشي اش مي كند و براي زمان كمي هم شده دغدغه ها و مشكلاتِ پيرامونش را فراموش مي نمايد .
وقتي چنين آسايش و آرامشِ حتي موقتي هم براي شاعر پيش مي آيد ، واكنشِ همسر، مادر ، خواهر و برادرش را به زيبايي به تصوير مي كشد :
همسر : گم مي شوي / مادر : نان نمي شود ، به تعبيري دنبال نان باش كه خربزه آب است ! / خواهر نه واكنشِ اعتراضي همسر را دارد و نه واكنشِ سنتي مادر را . سكوتي آميخته به هردوي اينها و برادر بي تفاوت است . مي بينيم كه شاعر نوع واكنش و رفتارهاي شخصيت ها يا پرسوناژهاي شعر را خيلي زيبا و تصويري براي خواننده معرفي كرده است . از طرفي ، كاراكترِ پدر در اين شعر غايب است ، احتمالي كه من ميدهم اين است كه ايشان فوت شده اند همين فقدانِ پدر شايد شاعر را در چنين مخمصه اي گرفتار كرده است .
مي توان به راحتي آدم هاي دور وبر شاعر را ديد و با تعريفي كه شاعر از آنها دارد تا حدودي هم با آنها آشنا شد ، منتها يكي از شخصيت هاي شعر خطيبي ( بانو ) ست ، مهدي اورا چنين معرفي مي كند :

بانويي مي آيد / بي چرا مي نشيند / چهره ي بي چهره مي گشايد / تنش را – ورق ورق – مي نمايد / و مهماني بي خويش ام مي كند / غرق مي شوم .

خطيبي به زيبايي با تعبير ( بي چهره ) ، به خواننده مي فهماند كه با شخص و كاراكترِ زنده يا به عبارتي زنِ ديگري روبرو نيستيم ، شاعر آنچه را در ذهن خود مي پسندد و تصور مي كند براي مان معرفي مي كند :
من با بي چرا نشستن زياد موافق نيستم چون قطعا براي حك شدنِ چنين ذهنيتي در روياهاي شاعر قطعا چراهايي هست ، مگر اينكه منظور شاعر اين باشد كه بي دليل اين ذهنيت سراغش مي آيد .
تنش را-ورق ورق- مي نمايد : ايهامي كه در اين بخش است و به صورتِ تصويري آمده است به برجسته سازي هنري شعر افزوده است . بانويي كه تن او ورق ورق بشود ، مي تواند دفتر شعر يا دفتر خاطراتي باشد ، با توجه به واكنشِ مادر : نان نمي شود و نيز : ( غرق مي شوم ) ، مي توان نظريه ي اول را قبول كرد كه درواقعِ خلاء عاطفي و روحي شاعر را نوشته ها و اشعاري كه دوست دارد پر مي كنند . البته اينها را در بخش مستقلي بنامِ تكنيك يا صنايع ادبي مي بايست بحث كرد كه من در همين قسمت آنها را براي خوانندگان باز كردم .

اينجا شاعر از واژه ي ( ترجيع ) استفاده كرده است :
ترجيع را تكرار مي كند : اگر ترجيع را به عنوان مصدر آورده باشد كه اشتباه است ، اگر هم به عنوان اسم بكاربرده است خوب جا نيفتاده است .
در ضمن تعبير بيزاريان هم به باور من از نظر ادبي درست نيست كه ازجناب هومن مي باشد . چون بيزاري اگر صفت باشد نمي تواند ( ان ) بگيرد مگر اينكه ادعاي شاعر اين باشد كه بيزاري را به عنوانِ اسم آورده است .

خطيبي ادبيات را خوب مي فهمد ، نظريه هاي ادبي را مي شناسد و به هرمنوتيك باور دارد پس تاويل پذيري متن را هم مي داند ، اگر تفسير و برداشت هاي ديگري هم از شعر مي شود نتيجه گرفت طبيعي ست و من آنچه را برداشت خود بوده نوشته ام .
بيش از اين در فضاي محدود سايت نمي شود نوشت اگرچه مطالبي هنوز براي نوشتن هست ، استعاره ها ، تشبيهات ف ايهام و ديگر عناصر ادبي زيباي شعركه در اين مجال نمي گنجد ، منتظر مي مانم كتاب شان از سد ارشاد عبور كرده و به چاپ برسد آن موقع حتما در مورد كتاب شان به صورت كلي و براي اين شعرشان به تفصيل خواهم نوشت .
در ضمن به آرشِ عزيز نيز سلامي ويژه دارم ، اميدوارم حال شان خوب باشد .
همواره پيروز ، هميشه شادمان باشيد

اصل مطلب را در اینجا ببینید

ای سی و سه سالگی ! سلام

mehdikhatibi — Thu, 01 Oct 2009 17:51:18 GMT

با درود و مهر

از بزرگواری و مهربانی یاران عزیزم سپاسگزارم که مرا خیس باران مهربانی شان کردند . از ابتدای ماه مهر تا اکنون دوستان دیده و نادیده ، شناخته و نا شناخته هر یک به زبان و بیانی شیرین مهربانی شان را نثار من کردند . هر چه می جویم کلامی درخور نمی یابم تا پاسخگوی توجه و مهرشان باشد . حکایت من و این زبان الکن در این مصرع بزرگ غزلسرای ایران نهفته است :« که در حدیث نیاید ، چو در حدیث آید»

مهرتان مستدام باد

باری... به خواهشی دوستی عزیز شعر زیر را تقدیم می کنم اگر چه مناسیتی ندارد اما پاسخی است به مهربانی و توجه یک دوست

بر گهواره ی صدایت

آرام می گیرم

دست هایت لالایی اند

که آرام می کند

اضطراب جهان را

با دوستی

مهدی خطیبی

مهر 1388 خورشیدی

خبری از خبرگزاری کتاب (ایبنا)

mehdikhatibi — Mon, 07 Sep 2009 17:39:18 GMT

تازه‌ترين دفتر شعر مهدي خطيبي

«تاول، حكايت راه است» منتشر مي‌شود

16 شهريور 1388 ساعت 17:21

برگزيده‌اي از اشعار تازه مهدي خطيبي كه درسالهاي 1384 تا 1387 سروده شده‌اند، به زودي در قالب كتابي با نام «تاول، حكايت راه است»، از سوي انتشارارت «آفرينش» منتشر مي‌شوند. اين كتاب با نقد و نظري از محمود كيانوش با نام «شعر برهنه، ‌شعر جهاني است»، به چاپ مي رسد.

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، خطيبي درباره كتاب «تاول، حكايت راه است»، تازه‌ترين مجموعه شعر خود گفت: اشعار اين مجموعه بيشتر به قالب آزاد اختصاص دارند و با دفترهاي پيشين من كه در قالب غزل و شعر كلاسيك بودند، متفاوتند.

خطيبي با اشاره به موضوعات سرفصل‌هاي اين كتاب افزود:«خانگي‌ها»، يكي از سرفصل‌هاي اين مجموعه است كه با محتواي نوعي ملال‌زدگي از كار و خستگي روزمره و پناه بردن به محيط امن خانه و آسايش حكمفرما در آن سروده شده‌اند.

وي افزود: اين اشعار همچنين غالبا براي زمين، كه ماهيتي مادرگونه برايم دارد و مرگ، كه معنايي چون پدر و نيستي او را در ذهنم شكل مي‌دهد، خلق شده‌اند؛ ضمن آنكه در اين مفاهيم ديدگاه‌هاي شعر جهاني هم همواره مطرح بوده است.

اين نويسنده با بيان بخش‌هاي ديگر مجموعه شعرش توضيح داد: بخش ديگر اين كتاب سوگسروده‌هاست كه براي پدرم و در سوگ او سروده شده و بخش آخر كه مضموني فولكلور دارد، «وقتي مي‌آد بهارخانم با چهارقد بلندش» نام دارد.

اين كتاب به زودي توسط انتشارات «آفرينش» منتشر خواهد شد.

کد مطلب : 49220

اصل خبر را از اینجا بخوانید

محمّد ذکایی – آخرین شعلۀ پرفروغ غزل نئوکلاسیک – به ایران آمد

mehdikhatibi — Fri, 14 Aug 2009 14:03:18 GMT

چند ماهی است که محمّد ذکایی ( هومن) به ایران آمده است . امّا... آمدن او با این روزان توفانی گره خورد . به قول خودش :

چو من به ماتم میهن ، هزار سال سیاه

تو سوگوار نبودی ، مرا چه می دانی

از او و غزلش گفته و نوشته ام و البته باز هم می نویسم .امّا اکنون دعوت می کنم تا یک « اتوبیوگرافی» کوتاه و دو غزل از او را بخوانید.

با مهر و دوستی

مهدی خطیبی

امرداد 1388/تهران

زندگی نوشتی از محمّد ذکایی ( هومن)

hoomanz23@yahoo.com

• ورود به عالم خاکی دوّم اسفند 1323 خورشیدی « نهاوند»

• کوچ به تهران با خانواده 1338 خورشیدی .

• دبستان و دبیرستان و« مدرسۀ عالی ادبیات و زبان های خارجه » [ که نیمه کار رها شد] از سال 1330تا 1349 خورشیدی در نهاوند و تهران .

• کارمندی در « شرکت ایران گاز» ، « کارخانه ارج» ، « سازمان تبلیغاتی کاسپین» و « وزارت تعاون و روستاها » از سال 1346تا 1352 خورشیدی تهران و کرمانشاه ... و دست آخر عطای همه را به لقای نداشته شان بخشیدن و چسبیدن به کار آزاد ( مثلاً! )

• ازدواج و عزیمت به فرانسه سال 1351 خورشیدی . یک سال بعد ساز بازگشت و سرود جدایی.

• احساس شعر وشاعری حوالی سال های 1337-1338 خورشیدی با ملاطی از شرم وشکفتن .

• چاپ تمرین های شاعرانه در مطبوعات کشور از سال 1340 خورشیدی به بعد .

• برندۀ جایزه « فروغ و فرخ زاد» « به خاطر کوشش در راه توسعه فکر و فرهنگ و نوآوری در شعر » به سال 1352 خورشیدی .

• ناخنکی به ترانه سرایی از سال 1350خورشیدی تا به امروز : « دیدار » با صدای « هایده» ، « تکیه گاه » و « یگانگی» با صدای « ستار» ، « در آن سپیده » با صدای « فریدون فرهی» ، « کاروان شهید» ، « بخوان هم وطن » ، « سپیده برآمد» با صدای « شهرام ناظری » ... مشتی نه نمونه خروار .

• چاپ کتاب کوچکی از 21 غزل با یاری دوستانم « بهمن توسی » ، « م. حسن بیگی » به سال 1361 خورشیدی . با نام « چه پرسش ها که بر لب آمد امّا بی جواب افتاد / چه آتش ها که در نشکفتگی از التهاب افتاد» دکتر « سیروس شمیسا» در کتاب « سیر غزل در شعر فارسی » این گونه غزل ها را « غزل تصویری» نام گزاری کرده است و می گوید: « این نوع غزل تحت تأثیر شعر نو به وجود آمده است. در این نوع غزل امکانات شعر نو چه از نظر زبان و چه از نظر مضمون کاملاً اعمال گشته است. این غزل بدیع به هیچ وجه در زبان فارسی مسبوق به سابقه نیست .»

• چاپ بعضی از این غزل ها در مطبوعات افغانستان به همت شاعران افغانی .

• و امّا غربت ... ورود به ینگه دنیا از اوّل ماه می 1985 میلادی از بد حادثه که گفت: « پاپتی گشتن به است از کفش تنگ / درد غربت به! که اندر خانه جنگ » ساکن کالیفرنیای جنوبی . با حال و هوایی بین زمین و آسمان .

• مشغول به کار oil ( اُیل) که همان نفت باشد و نان نفت را خوردن و راست و درست تر گفته باشم ، چوبش را . « سعدی » و طرابلس و کار گل یاد باد ، بلاتشبیه .

• چاپ کتابی با نام « بر بام استعاره ها» که سروده هایی نیمایی بر طرح های « بیژن اسدی پور» طراح نامی در غربت غرب به سال 1382خورشیدی .

• و در تدارک کتابی با نام « سایه عشق بر سرت » از مجموعه همان تمرین های شاعرانه که تلنبار شده است و مجموعه ای از ترانه ها با نام « آواز دوست داشتن » که صدای آن به گوش نمی رسد و چه بد!

• حاصل این غربت احساس غبنی عظیم با یک علامت سؤال گنده که چه؟ با این همه به قول شاملو :

من ندارم سر یأس

با امیدی که مرا حوصله داد .

هومن 20مرداد 1388

تهران

شب مشکوک

در آن سپیده که خورشید را به دار زدند

ستاره ها شب مشکوک را هوار زدند

در آفتاب ، هوائی نشد که تازه کنیم

همیشه چادر ما را ، به سایه سار زدند

مگر که آب رعایت کند عزیزان را

که بر تلاطم این رود ، بی گدار زدند

کدام صاعقه شب را به انفجار کشید

که ابرهای سیه ، تا سپیده ؛ زار زدند

ببار جنگل خونین ! که تیغ از پی تیغ

درخت های تو را ، در شب بهار زدند

شب ِ حماسی ما ، در حصار خنجرهاست

خوشا سپیده سُرایان که بر حصار زدند

چه وقت می رسی از راه ای خجسته سوار

که بر قبیلۀ ما ، گرگ های هار زدند. . .

کرمانشاه ، دی ماه 1350خورشیدی

آبی

مثل اندیشه ی توفانی آب

ای خوشا جامه ز عریانی آب

گریه کن با منِ سرشار از اشک

ابر ! ای روح پریشانی آب

اشک نه ! از دل خاک تب ناک

می تراود غمِ پنهانی آب

جوی ِ جاری سر دریا دارد

گوش کن ، گوش به شبخوانی آب

با طلوع تو ز تنهائی من

آه شد حس زمستانی آب

من ز حیرانی خود ، حیرانم

مثل موجی که به حیرانی آب

نیست امکان گریزم از عشق

ماهی ام ، زنده و زندانی آب

من به مهمانی مهر تو خوشم

مثل ماهی که به مهمانی آب

زورقی مانده به گردابم من

وای از این دایره گردانی آب

گرچه از خویش گذشتن سخت است

ما گذشتیم به آسانی آب

تشنه ام گرچه ، ولی می بخشم

تشنگی را به فراوانی آب

کرمانشاه ، خرداد ماه 1350خورشیدی

مادر

mehdikhatibi — Mon, 20 Jul 2009 10:26:18 GMT

به آزاده-مرد:

دوست نازنینم احمد افرادی که هم مادر هم پدرش به سفری دور رفته اند

این روزها که« هر دم از نو غمی آید به مبارک ‌بادم» امیدِ نشاط و شادی شاید انتظار بی جایی باشد . این روزها که غم پشت غم، کمرم را می شکند .خدای من!

بر ایوان ها نقش بیژن هنوز

به زندان افراسیاب اندر است

نمی دانم چه کسی عکس های زیر را برای من ای میل کرد .وقتی دیدم بغضی گلویم را فشرد. دردی بر جانم چنگ انداخت.آمدم خانه،مادرم نشسته بود کنار سجاده اش، زانو زدم، آرام در آغوشش گریستم سخت گریستم

«جانکم!

می بینی؟

به تلنگری بندم

دردم

     جوباری شده است وُ

                                  جاری

خالی نمی شوم

اما

                  از ابرها»

هنوزهم مهربانی هست.

شعر ناب را ببینید.

دوربین مخفی! تصاویر مهربانی پسری نسبت به مادرش 3 روز قبل از پرواز مادر

بوتيماري كه نمي‌خواست اشك بريزد

mehdikhatibi — Mon, 29 Jun 2009 10:35:18 GMT

چه سرای تنگ و تاری ، نه هوا نه نور دارد

چه در و دریچه هایی همه چشم کور دارد

نه بهار گل فشاند، نه پرنده نغمه خواند

نه لبی که خنده داند ، نه دلی سرور دارد

این روزها ، روزهای تلخی است . بهت زدگی،انسان را لال می کند و من ِ مبهوت تا دیری لال ِ لال بودم . فقط اگر اندوه مجالی می داد دو بیت از محمّد ذکایی ( هومن ) را با خود زمزمه می کردم:

دریغا ساده جانانی چو من هرگز ندانستند

که شد بر بام بیداری که از بالای خواب افتاد

***

زورقی خُرد نمودند که آنک کشتی

بعد از آن خنده فزودند به نادانی ما

باری ... شعر تنها پناهگاه من در لحظه های غم است .

وامّا خبرتلخ دیگری نیز ، غمم را افزون تر کرد . دوست خوبم احمد افرادی چند هفته ای است که به سوک پدر نشسته است به او و خانواده محترمش تسلیت می گویم . زبانم الکن است امّا احمد جان! مرا نیز در غم خود شریک بدان .

باری... امّا موضوعی که مرا وا داشت تا چند خطی در این فضای مجازی بنویسم . نوشته ای از دوست روزنامه نگار منتقدم خانم پروانه توکلی است . او نقدی برکتاب بوتیمار بی اشک نوشته است . این نوشته در این روزان توفانی،مرهمی است بر قلب مجروحم .آن را با هم می خوانیم .

با مهر و دوستی

مهدی خطیبی

نگاهي به كتاب «بوتيمار بي‌اشك»، نوشته مهدي خطيبي

بوتيماري كه نمي‌خواست اشك بريزد

8 تير 1388 ساعت 10:18

«بوتيمار بي‌اشك»، عنوان تازه‌ترين كتاب مهدي خطيبي است كه بهار امسال (88) از سوي انتشارات «آفرينش» منتشر شد. اين كتاب 39 صفحه است و تصويرسازي آن را ساناز فلاحتي انجام داده است. كتاب «بوتيمار بي‌اشك»، همراه با نقدي از محمود كيانوش است كه در صفحه‌هاي پاياني آن به چاپ رسيده است.

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، «بوتيمار بي‌اشك» كه كاري خلاقانه به شمار مي‌آيد، براساس گفت‌وگوي بوتيمار و دريا شكل گرفته است و نويسنده در نگارش آن از تكنيكي با عنوان «قصه، شعر» استفاده كرده. به قول خود او، برونه‌ متن این کتاب، قصه و درونه‌اش شعر است و نثري است كه از آميزه‌ دو زير مجموعه ادبيات، يعني قصه و شعر حاصل مي‌شود.
خطيبي در بخشي از نوشتاري مقدمه‌وار بر كتاب با‌ آوردن نمونه‌هاي كلاسيك اين نوع ادبي در آثار نظامي، فردوسي، فخرالدين اسعد گرگاني، عطار، مولوي و سعدي و جامي، پيشينه آن را در مغرب زمين نيز طولاني دانسته و نوشته است در غرب سال‌هاست مرز قصه و شعر در نورديده شده و آثاري چون ايلياد و اديسه، حماسه بيوولف، اورلاندي عاشق و شورشي، كمدي الهي دانته و بهشت گمشده، از جمله آثار شعر روايي جهانند.
اما مضموني كه نويسنده در اين ظرف ادبي ريخته، مضموني است كه از يك سو ريشه در اسطوره و باورهاي عرفاني و شرقي و اسلامي دارد و از ديگر سو، بر آن است تا نگرشي تازه را در دل فرهنگ و تفكر عرفاني كشف و يا استخراج كند (يا به رغم نگارنده، حتي تغيير دهد) و به خلق ابتكاري نو، در رويارویی انسان با مفاهيم هستي، عشق، جاودانگي، طلب، لذت و ... بپردازد.
به عبارت ديگر، نقش ديگر اين مفاهيم نزد او، حامل نوعي برون‌ريزي و پوست‌اندازي است كه واكاري رضايتمندانه‌تري را در پي حقيقت وجودي انسان و نسبت و رابطه او با هستي، طلب مي‌كند.
در اين شعر روايي، يا قصه - شعر، بوتيمار بي‌اشك (بوتيمار، مرغ غم خورك؛ مرغي كه در باور اسطوره‌اي عرفاني ما در ساحل مي‌نشيند و از ترس تمام شدن دريا، لب به آب آن نمي‌رند) در ساحل مي‌نشيند و اشك نمي‌ريزد. او صادقانه ابراز عشق مي‌كند و سرنوشت غمبار نياكانش را براي دريا مي‌گويد.
بوتيمار اين قصه كه قرار است شخصيتي متفاوت با بوتيمارهايي از قبيل بوتيمار عطار در منطق‌الطير داشته باشد، از زندگي، لذت وصل و جاودانگي با دريا سخن مي‌گويد تا آنجا كه در آخر، دريا را مجاب به پذیرش عشق خود مي‌كند.
دريايي كه ساحلش قبرستان بوتيمارهاي تشنه لب بود، حالا «دست‌هاي لرزانش» را دراز مي‌كند تا پرنده را به سوي خود بياورد.

احساس دريا در اين جمله زيبا نشان از توجه او به اين عشق دارد:
«دريا حس مي‌كند قطره‌اي شده است؛ قطره‌اي كوچك در چشمان بوتيمار».

كشش دنبال‌كردن اين قبيل جمله‌ها در متن به گونه‌اي است كه با پايان زودهنگام كتاب، خواننده به نوعي احساس ناكامي مي‌كند؛ چرا كه زيبايي توصيفات و بار سمبليك شخصيت‌ها و مفاهيم، همراه با پيچ و تاب افسونگر ايماژها و تصاوير در پشت سطرها، سبب مي‌شود خواننده دوست‌تر بدارد كه با خواندن صفحاتي ديگر از چنين كتابي، به تخيل خود لذت و فرصت اوج و فرود بيش‌تري بدهد. ناگفته نماند كه به طور حتم، تصويرسازي زيباي كتاب نيز دليل ديگر كنجكاوي و انتظار خواننده خواهد بود.
تصويرسازي‌ای كه گونه‌گونگي حالت‌ها و تمايلات دريا را حين گفت‌‌وگو با بوتيمار، با مهارت به نمايش گذاشته و در تكميل معناي مورد نظر نويسنده مؤثر افتاده است.
برسيم به ماجرا، كه از يك روز آفتابي و بيان احساس غيرتمند خورشيد به زمين آغاز شده است و طرح موضوع عاشقي، از ابتدا براي خواننده روشن است.
دريا در سطور بعدي، موجودي عشوه‌گر و بي‌اعتنا، كه در عين شهامت و خويشتن‌داري، به نوازش زمين و مخلوقات مشغول است، توصيف شده و آن هنگام كه عاشقي بوتيمار فاش مي‌شود، معشوقگي و بخشندگي دريا، تناقصي زيبا را در شخصيت‌ او به نمايش مي‌گذارد؛ «هي پرنده به چه مي‌انديشي؟ من آفريده شده‌ام تنها باشم. خداوندم آفريده تا اشك‌هاي آسمان را در دلم جاي دهم و براي تو و همه آنهايي كه روزي مي‌آيند و روزي مي‌روند، سفره بركت و بخشندگي باشم. من زاده شده‌ام كه تنها جاري باشم، جاري، جاري. زماني مي‌ميرم كه يك جا بمانم و با كسي همبستر شوم.»
و بوتيمار در اينجا راز سرخوردگي تاريخي پدرانش را، با دريا در ميان مي‌گذارد: «بانو جان! مي‌داني وقتي كوچك بودم، پدرم مي‌گفت كه سرنوشت ماست كه براي دريا بميريم. پدرم هر روز غروب مي‌آمد، روبه‌روي شما مي‌نشست و مي‌گريست. مي‌سوخت از درون ‌اما لب به شما نمي‌زد، مي‌ترسيد تمام شويد. اين كارش بود. وقتي مي‌خواست بميرد، با لبي تشنه اما شاد مرد. اما من نمي‌توانم گريه كنم. پدرانم همه اشك‌ها را ريخته‌اند و من ديگر اشكي ندارم.»
عطار نيشابوري در منطق‌الطيرش شرح حال مرغان و ويژگي‌ها و ظرفيت‌هاي هركدام از آنها را در وادي عشق و عرفان به ظرافت بيان كرده. او در اين كتاب از احوال بوتيمار و گفت‌و‌گوي او با مرغان و استدلال‌هايش سخن گفته، اما در اينجا از آن لحن مستاصل بوتيمار در وادي طلب، انتقاد هدهد و مرغان‌منطق‌الطير خبري نمي‌بينيم.
بوتيمار اين قصه، به عاشقي عشق مي‌ورزد و طبيعت و هستي خود را به او وابسته مي‌داند. او خود را جزئي از عظمت بيكران عشق (براساس نظريه وحدت در عرفان و پيوستن جزء به كل) مي‌بيند.
بوتيمار بي‌اشك ديگر راه پيشينيان را ادامه نمي‌دهد و دركي ديگر‌گونه از عشق را طلب مي‌كند؛ دركي كه او را به كمالي خودخواسته برساند و از همه مهمتر، او نظاره‌گرش باشد. نه آنكه مانند پيشينيان خود كه ميان طلب و ناكامي، دومي را برگزيدند و كمال وصل را ناچشيده، از لمس كردن حقيقي عشق كناره گرفتند.
محمود كيانوش در نقدي كه بر اين اثر در انتهاي كتاب نوشته، تمناي بوتيمار را اين‌گونه بيان كرده است: «او نمي‌خواهد از هراس گذرا بودن زندگي، لذت زندگي كردن را از خود دريغ بدارد. نمي‌توانسته در سايه مرگ بنشيند و براي زندگي اشك بريزد. در فرصتي كه هست، در زندگي و با زندگي بودن، جاويد بودن است».
آنچه در معناي سمبليك اشك نريختن بوتيمار نهفته است، شايد از نگاه خطيبي، نوعي سرباز زدن از شيوه گذشتگاني است كه راه طلب را در استيصال و درماندگي گم مي‌كردند و به بيراهه‌اي رنج آور مي‌رسيدند؛ بيراهه‌اي كه از حقيقت و جاودانگي و حتي لذت زندگي، فرسنگ‌ها فاصله دارد.
اما خطيبي با آفرينش بوتيماري كه هرگز از جنس بوتيمارهاي ديگر نيست، حساب‌ كار بوتيمار «قصه، شعرش» را از همه بوتيمارهاي قبل از او جدا كرده. بوتيمار او كمال را در لذت زندگي و هماهنگي با وحدتي كه هر لحظه به سوي او مشتاقانه‌تر مي‌دود، مي‌يابد.
عشق اين بوتيمار حقيقت را در كمال و تعالي سرشار از لذت وصل جست‌وجو مي‌كند و اين جست‌وجوگري تا جايي پيش مي‌رود كه بوتيمار به كلي از ماهيت قبلي‌اش جدا مي‌شود و قالبي در شآن خواسته‌اش مي‌يابد، قالبي كه خطيبي آن را در آخرين جمله كتابش اين‌گونه توصيف كرده است: «او ديگر بوتيمار نيست، او خودپرواز است».

کد مطلب : 43587

اصل مطلب را در این جا بخوانید

رضا سید حسینی رفت

mehdikhatibi — Fri, 01 May 2009 20:31:18 GMT

خبر مثل یک پتک بر سرم فرود آمد : «رضاسید حسینی رفت » بعد باران پیامک بود که می بارید .نمی خواهم مرثیه ای بگویم و آوای همیشگی وا اندوها و واحسرتا را سر دهم . او بزرگ بود چه بگویم و چه نگویم و چه بخواهم و چه نخواهم . صادقانه زیست . آنچه بود ، نمود . اهل دغل و دروغ نبود . و رفت ...شادا که دیگر درد نمی کشد . روانش شاد. دعوت تان می کنم نوشتۀ یکی از همنسلان او را با هم بخوانیم .

با مهر و دوستی

مهدی خطیبی

به رضا سید حسینی سلام می کنم

من همیشه غربت را در وقتی احساس می کنم که دنیای من از وجود و حضور یکی دیگر از کسانی که ضامن امیدواری به روشنی آینده انسانیت بوده اند، خالی می شود. در این موقعهاست که آرزو می کنم که نسل جوان امروزی در میان خود کسانی را داشته باشد که جای این گونه ارجمندان را بگیرند و فرزندان خلف آنها باشند، به این معنی که با چشم خود و با پای خود و با ذهن خود در راهی که آنها هموار کرده اند، به هموار کردن و دنبال کردن راه خود بپردازند. بدیهی است که هر نسلی جهت راهش را قدم به قدم خود تعیین می کند، امّا جا و معنای مقصد را از نسل با اصالت پیش از خود می آموزد، زیرا که انسان تاریخی، که خود را از غارنشینی به کاخ تمدّن امروز رسانده است، هرگز مقصد عوض نکرده است. مقصد او همیشه بقا و خوشبختی خود با حفظ اصالت و معنویت انسان بوده است.

امروز شنیدم که دنیای من از وجود و حضور «رضا سید حسینی» خالی شده است، و در این لحظه خود را در دنیایی که دارم، غریب تر از همیشه احساس می کنم. روح او نهفته در قالب جسم، همیشه از آتش صداقت در عشق به دانستن شعله ور بود. می سوخت و یاد می گرفت، می سوخت و یاد می داد. با فروتنی سربلند می زیست و از شراب آگاهی سرمست بود. با او که بودی، از درنگها و دریافتهای خود با اطمینان سخن می گفتی، چون می دانستی که ذهن او در آفاق بیکران اندیشه پروازهای بلند داشته است و درنگها و دریافتهای انسان تاریخی را تجربه کرده است.

با اینکه در فاصله کمی از او ایستاده ام و برق چشمهای ژرف نگر او را می بینم و صدای مهر و صداقت انسان کامل را از گلوی او می شنوم، در غربتی که با رفتن او در دنیای من تازه شده است، خاموش می مانم.

محمود کیانوش

لندن - اول ماه مه 2009

بادِ حادثه

به ياد فرزند رضا سيد حسيني

آن گل كه شكفت و ماند و كم كم پژمرد

با خاطرِ شاد زيست ، بي حسرت مرد:

از آن گلِ نوشكفته دارم افسوس

كِه ش حادثه بركند و به بادَش بسپرد.

در باغ وجود

به یاد رضا سیّد حسینی

انسان به خزانِ خود چو گل خاك شود،

از پيري و دردهاي آن پاك شود:

با چهرۀ نسلِ نو، در اين باغِ وجود،

باز آمده، خرّم و طربناك شود.

کتاب «بوتیمار بی اشک » منتشر شد

mehdikhatibi — Sun, 19 Apr 2009 17:09:18 GMT

« می گفت این سرنوشت ماست »

پس از دیری و دوری ، قصه – شعر بوتیمار بی اشک منتشر شد . سال 1385 آن را در میگون نوشتم . این دومین تجربه من در این قالب است . در همین کتاب ، به مسألۀ قصه – شعر نیز پرداخته ام . نمی خواهم طول و تفصیل بدهم چرا که آن کس که بخواهد بی شک می جوید و می یابد. اما نمی توانم این واقعیت را حاشا کنم که دلبستگی خاصی به این متن دارم . « بوتیمار بی اشک » حکایت نسل من است . نسل ِ بی نشاط و سوخته ...چه کردند با ما و چه می کنند با ما ... « بانو جان ! می دانی ... وقتی کوچک بودم ، پدرم می گفت که سرنوشت ماست که برای دریا بمیریم . پدرم هر غروب می آمد ، روبه روی شما می نشست ، می گریست ، می سوخت از درون و از عطش اما لب به شما نمی زد ، می ترسید تمام شوید . این کارش بود ، وقتی هم که می خواست بمیرد با لبی تشنه اما شاد مرد ، درست روبه روی شما . می گفت این سرنوشت ماست ...»

در چاپ این کتاب دوست خوب ومهربانم « ساناز فلاحتی » نقشی بیش از من داشت . ساناز عزیز گذشته از آن که تصویرگر کتاب است نقشی ویژه در شکل یافتن ظاهر زیبای این کتاب دارد . او بارهای بار، وسواس های جانکاه مرا تاب آورد و یگانه واکنشی که در برابر هر تغییر از خود نشان می داد ، لبخندی مهربان بود . از او سپاسگزارم .

اما واژه ها را یارای آن نیست که از عزیزم « محمود کیانوش » سپاسگزاری کنم . او با نوشتن نقدی بر بوتیمار بی اشک مرا خیس باران مهربانی اش کرد .

دوست می دارم در این جا و به عنوان پایان این نوشته ،همۀ علاقه مندان را دعوت کنم تا نقد محمود کیانوش را بخوانند . انسانی که هنوز قدر و مرتبۀ او را نمی دانند . محمد ذکایی ( هومن ) زیبا می گوید :

سوکوار داغ آن سروم که در باغ دروغ

راستی می کرد و – اینش جرم – سبز شاد را

با مهر و دوستی

مهدی خطیبی

فروردین 1388

بوتیمار بی اشک در مایۀ مضمونی خود شعری است که به نثر روایت شده است ، نه به این معنی که اگر با وزنی مناسب و قافیه هایی درخور هر پارۀ آن بیان می شد ، صورت هنری بهتری می یافت ، بلکه مضمون ، با پیروی از طبیعت خود ، به مهدی خطیبی حکم کرده است که آن را چنین روایت کند که کرده است . پس در خواندن و ارزیابی کردن آن معیارهای داستان را به کنار می گذاریم ، و به معیارهای شعر روایی روی می آوریم .

شخصیتهای این شعر روایی اینهایند : بوتیمار بی اشک ، خورشید ، باد ، دریا ، آسمان ، و خدا که نقش آفرین ِ ناپیداست . در « برهان قاطع » بوتیمار چنین تعریف شده است : « با میم بر وزن موسیقار ، نام مرغی است که او را غم خورک نیز گویند . و او پیوسته در کنار آب نشیند و از غم آنکه مبادا آب کم شود ، با وجود تشنگی آب نخورد ... »

با اینکه وصف اسطوره ای بوتیمار نزد همۀ فارسی زبانان از دیرباز معروف بوده است ، یقیناٌ اولین بار اندیشۀ این وصف در ذهن یک انسان گذشته بود ، و این انسان هر که بود ، با احوال یک پرندۀ دریایی معین از نزدیک آشنا بود و با تجربه های احساسی و ذهنی انسان آشنا تر ، و بیگمان اگر هرگز شعر نگفته بود ، در روح خود همیشه شاعر بود ، و از ظاهر احوال آن پرنده تعبیری انسانی کرد ، و این تعبیر اسطوره وار در ذهنها جا گرفت و بر زبانها جاری ماند . شیخ عطّار نیشابوری در «منطق الطّیر» حکایت بوتیمار را ازبان این مرغ چنین بیان کرده است :

پس در آمد زود بوتیمار پیش ،

گفت : « ای مرغان ، من و تیمار خویش !

بر لب دریاست خوشتر جای من ؛

نشنود هرگز کسی آوای من .

از کم آزاری ِ من هرگز دمی

کس نیازارد ز ِ من در عالمی .

بر لب دریا نشسته دردمن ،

دائماٌ اندوهگین و مستمند :

ز آرزوی آب دل پر خون کنم ،

چون دریغ آید ، به خویشم ، چون کنم !

چون نی ام من اهل دریا ، ای عجب !

بر لب دریا بمیرم خشک لب !

گرچه دریا می زند صد گونه جوش ،

من نیارم کرد از او یک قطره نوش !

گر زِ دریا کم شود یک قره آب ،

ز آتش غیرت دلم گردد کباب .

چون منی را عشق دریا بس بود ؛

در سرم این شیوه سودا بس بود .

جز غم دریا نخواهم این زمان ،

تاب سیمرغم نباشد یکزمان .

آنکه او را قطره ای آب است اصل ،

کی تواند یافت از سیمرغ وصل ؟ »

و چون مرغان حکایت بوتیمار را شنیدند ، شیخ عطّار از زبان هدهد در جواب او می گوید :

هدهدش گفت : « ای زِ دریا بی خبر ،

هست دریا پر نهنگ و جانور ؛

گاه تلخ است آب او را ، گاه شور ؛

گاه آرامی است او را ، گاه زور .

منقلب چیز است و ناپاینده هم ،

گه شونده ، گاه بازآینده هم !

بس بزرگان را که کشتی کرد خرد ،

بس که در گرداب ِ او افتاد و مرد !

هر که چون غواص ره دارد در او ،

از غمِ جان دم نگه دارد در او ؛

ور زند در قعر دریا دم کسی ،

مرده از بن با سر افتد چون خسی .

از چنین کس کو وفاداری نداشت ،

هیچکس امید دلداری نداشت !

گر تو از دریا نیایی بر کنار ،

غرقه گرداند تو را پایان کار .

می زند او خود ز ِ شوق دوست جوش ،

گاه در موج است و گاهی در خروش !

او چو خود را می نیابد کام دل ،

تو نیابی هم از او آرام دل .

هست دریا چشمه ای از کوی او ،

تو چرا فارغ شوی از روی او ! »

« بو تیمار بی اشک » ، با این صفت افزوده ، تعبیری است تازه از این پرنده که داستانی از داستانهای روح مهدی خطیبی را روایت می کند . او مثل بوتیمار منطق الطّیر با دیگر مرغان ، برای رسیدن به سیمرغ ،همراه نشده است. دریا زندگی اوست . او عاشق زندگی است که در سیر طبیعی جاویدان است ، اما برای یک انسان ، با گذشتن هر روز ، یعنی با خوردن هر جرعه ، به زودی پایان می یابد و از آن فقط خشکی مرگ به جا می ماند . پس این عشق چه حاصلی دارد ؟

در جهانِ ِاین عاشق زندگی ، این عاشق دریا ، طبیعت لاشعوری است بی مهر و بی اعتناء و ناخودآگاهانه به خود مشغول . خورشیدِ این طبیعت « با نیزه هایش به زمین حمله ور شده است » . در چشم این عاشق ، خورشید زمین را با شیرِ سرخ مهربانی نمی پرورد ؛ پرتوهای نورش نیزه هایی است که با قهر و کین بر زمین فرود می آید ؛ و گرمایش جان نمی بخشد ، بیداد می کند ! چرا ؟ نمی دانیم ! و آیا متن جوابی به این چرا می دهد ؟ من نمی شنوم ! اما دریا ، معشوق بوتیمار ، که در حقیقت خود ، بخشی از همان طبیعت است ، با حقیقت شعری و انسانی این بوتیمار ، وصفی دارد گه گویی بر زبان یک مرد عاشق در نمایش و ستایش یک زن جاری شده است . شاید احساس یک زن هم در نمایش و ستایش زندگی زبانی داشته باشد درخور مرد دلخواهش . اینجا دریا که استعاره ای سمبولیک از زندگی از دیدگاهی مردانه است ، « باهر جنبش، موجی به اندامش می دهد ...شکیبا،آرام،گاه شنها را نوازش می کندو گاهی سنگ و صخره را به عریانی تنش مهمان . دستها می گشاید و افق را در آغوش می گیرد . »

این دریا حقیقت طبیعی اش پیدا نیست ، و با حقیقت شعری اش مانند دریای هدهد منطق الطّیر پر نهنگ و جانور نیست ؛ آبش گاه تلخ و گاه شور نیست ؛ کشتیهای بسیاری از بزرگان را خرد نکرده است ؛ بسیاری در گرداب او در نیفتاده اند و نمرده اند ؛ و بیوفایی خوانده نمی شود که هیچکس از او امید دلداری نداشته باشد . این دریا را می توان استعاره ای از زندگی گرفت که بوتیمار بی اشک سالها او را نهفته و در پناه صخره های درنگ و تردید و واهمه نظاره کرده است ، اما او عشقش به دریا ، یا به زندگی ، بیش از آن است که بتواند به چنین نظاره ای از کنار خرسند بماند . می خواهد خود را به دریا بسپارد و دریا را از خود کند . با اینکه هنوز تجربۀ رو در رو شدن با زندگی را پیدا نکرده است ، با اینکه هنوز زبان شجاعت را نیاموخته است ، گوهر شجاعت را در جان خود احساس می کند و به دریا می گوید:

« بانو !م ...م ...من ، بوتیمار بی اشکم ... مرا به همسری می پذیری ؟ »

اما دریا ، استعارۀ زندگی در بستر طبیعت ، خود را به وجود فرد وابسته نمی کند . همسان خداست . تنها و جاری . و اینجاست که بوتیمار بی اشک این آگاهی را یافته است که نباید پندار واهی ِ نسل و نسلهای پیش از خود را سرنوشت خود بداند و خیّام وار بگوید :

یک قطرۀ آب بود و با دریا شد ،

یک ذرّۀ خاک و با زمین یکتا شد ؛

آمد شدن ِ تو اندر این عالم چیست ؟

آمد مگسی پدید و نا پیدا شد !

او نمی خواهد از هراس گذرا بودن زندگی ، لذت زندگی کردن را از خود دریغ بدارد . نمی توانسته است در سایۀ مرگ بنشیند و برای زندگی اشک بریزد . در فرصتی که هست ، در زندگی و با زندگی بودن ، زندگی بودن است ، جاوید بودن است . شاید با درک این معنی است که در پایان روایت ، آنجا که دریا « احساس قطره شدن دارد » و « چیزی جز این پرنده در نگاهش نیست » ، مهدی خطیبی می گوید : « او دیگر بوتیمار نیست . او خود پرواز است . »

و اینجاست که من با « دُشخوارۀ » سمبولیسم درگیر می شوم . می گویم دشخواره ، چون مفهومی در ذهن دارم که از « مشکل » دشوارتر و پیچیده تر است . « دشخوار» هم در صدای خود ناهموارتر از « دشوار » است ، و از این صفت اسم « دشخواره » را می سازم تا نگفته باشم مشکل . دشخواری سمبولیسم در این است که اگر بخواهیم در خواندن یک نوشتۀ سمبولیک ، چه برای فهم خود ، چه برای فهم دیگران ، سمبول شکافی بکنیم ، باید تعبیرما از هریک از استعاره های نوشته چنان باشد که مجموعۀ این تعبیرها در پایان معنای کلی نوشتۀ سمبولیک را در بر بگیرد . به عبارت دیگر نویسنده نباید در استعاره های سمبولیک فرعی از خط اصلی مضمون سمبولیک خارج شده باشد ، و گرنه با اطمینان نمی توان معنایی روشن و ساده برای آن نوشته ارائه داد . وقتی که معنایی را به صورتی سمبولیک می خواهیم بیان کنیم ، نشانه های استعاری آشنایی به کار می بریم ، و این نشانه ها گام به گام راه رسیدن به معنای کلی را به خواننده نشان می دهد . اگر این نشانه ها به جهتهای مختلف اشاره داشته باشد ، خواننده در سمبول شکافی گمراه می شود ، خسته می شود ، در می ماند ، و در پایان هم به جایی نمی رسد .

آیا بوتیمار که در پایان « چشمانش دیگر سیاه نیست ، آبی است ، اما پاهایش سست ، گردن درازش تحمل سر ندارد » و « بالهایش بی رمق است » و « دستهای لرزان دریا » او را به سوی خود می کشد » ، به دریا پیوسته است ، چنانکه قطره به دریا می پیوندد و دریا می شود ، اما هستی « قطرگی » را در می بازد ؟ به عبارت دیگر بقایی از پی فنای جزء در کل ؟ من در مقام یک خوانندۀ « بوتیمار بی اشک » می خواهم از جملۀ « دریا حس می کند قطره ای شده است ، قطره ای کوچک در چشمهای بوتیمار » که جملۀ پایانی روایت است و زیبایی آن موجی دارد که به سراسر نوشته تا آغاز آن باز می گسترد ، این معنی را بگیرم که پرنده بودن و « پرواز شدن » ، گذشتن از اوهام است و رسیدن به حقیقت انسانی زندگی ، نه واقعیت طبیعی آن ، زیرا که واقعیت طبیعی زندگی چنان است که در سیر آن رهایی امکان پذیر نیست ، رهایی در پایان آن می آید ، و پایان آن مرگ است ، اما در حقیقت انسانی ِ زندگی است که می توان در یک لحظۀ روشن از ادراک جاودانگی یافت و مرگ را انکار کرد ، یا مرگ را موهوم دانست ، موهومی که لحظه لحظه حضور پوچش را بر بوتیمارهای اشکبار تحمیل می کند و آنها را در نظارۀ عطشناکشان از هماغوشی با زندگی باز می دارد . آیا متن آن هماهنگی لازم در پیوند استعاره های فرعی را دارد که تأیید کنندۀ این تعبیر باشد ؟

این « دشخوارۀ » سمبولیسم را حتی در مورد « منطق الطّیر » شیخ عطّار نیشابوری هم می توان مطرح کرد . همۀ مرغان به جست و جوی شاه خود « سیمرغ » ، می روند ، به جست و جوی حقیقت می روند ، به جست و جوی خدا می روند ، اما همه این جست و جو را در مراحل هفتگانۀ عرفان رسمی مکتبی شده تا نیل به مقصود ادامه نمی دهند ، ناتوان در راه می مانند ، یا هلاک می شوند ، و در پایان ، آنگاه که :

آفتاب قربت از پیشان بتافت ،

جمله را از پرتو آن جان بتافت ،

آن سی مرغ خویشتن را در آیینۀ « سیمرغ » می بینند و در حیرت می شوند ، و « بی زبان » از آن حضرت جواب می آید که :

« چون شما سی مرغ اینجا آمدید ،

سی در این آیینه پیدا آمدید؛

گر چل و پنجاه و شصت آیند باز ،

پرده جز از خویش نگشایند باز ...

هیچکس را دیده بر ما کی رسد !

چشم موری بر ثریا کی رسد !

محو ما گردید در صد عزّ و ناز

تا به ما در خویش را یابید باز ! »

محو او گشتند آخر بر دوام ،

سایه در خورشید گم شد ، والسّلام !

اگر همه ، نه تنها همۀ انسانها ، بلکه همۀ موجودات در عالم هستی ، تجلّی ذات حقّ هستند ؛ اگر سی مرغ در آیینۀ تجلّی هم سیمرغ را می بینند ، هم خود را که سی مرغ اند ؛ چرا باید از آن حضرت ، بی واسطۀ زبان ، بشنوند که تصوّرات آنها همه موهوم است ؟بنابر این « سی مرغ » ،« آیینه » و« سیمرغ » دیگر نمی توانند استعاره هایی سمبولیک برای موجودات در عالم « کثرت » ،

« ارادۀ گنج مخفی به ظهور در تجلّیات » و « ذات حقّ » باشند ، زیرا که بر پایۀ آنچه بی زبان از آن حضرت شنیده می شود ، آن سی مرغ می توانستند چهل ، پنجاه ، شصت یا به شمارۀ همۀ موجودات در عالم کثرت باشند ، و جست و جوی آنها برای یافتن « سیمرغ » کاری است بیهوده و باید سایه وار در آفتاب محو شوند ، در الله فنا شوند تا به او خود را باز یابند . اما در زیبایی استعارۀ « سی مرغ » به معنای « کثرت » در آیینۀ دریافت اشراقی از استعارۀ « سیمرغ » به معنای « وحدت » در این است که بدون ضرورت محو شدن می توان به معنایی رسید که جلال الدین محمد مولوی خواسته است خوانندۀ او در غزلی از « دیوان شمس » به آن برسد :

ای قوم به حج رفته ، کجایید ، کجایید ؟

معشوق همین جاست ، بیایید ، بیایید !

معشوق تو همسایه و دیوار به دیوار ،

در بادیه سرگشته شما در چه هوایید ؟

گر صورت بی صورت معشوق ببینید ،

هم « خواجه » و هم « خانه » و هم « کعبه » شمایید .

و همین معنی ، از این رساتر و دلنشین تر و خرد پسند تر ، در این دو بیت منسوب به مولانا خلاصه شده است :

آنان که طلبکار ِ خدایید ، خدایید ،

حاجت به طلب نیست ! شمایید ، شمایید !

چیزی که نکردید گم از بهر چه جویید ؟

کس غیر شما نیست ! کجایید ؟ کجایید ؟!

به هر حال ما همواره با بی اعتنا ماندن به استعاره های فرعی داستان سمبولیک « منطق الطّیر » ، شیفتۀ قدرت دو استعارۀ اصلی داستان شده ایم ، یکی « سی مرغ » و دیگری « سیمرغ » ، و معنای سمبولیک داستان را فقط از این دو استعاره گرفته ایم و به لذّت دریافت رسیده ایم . و من می خواهم با دل سپردن به این سخن از شعر روایی « بوتیمار بی اشک » از زبان مهدی خطیبی ، که می گوید : « او دیگر بوتیمار نیست ، او خود ِ پرواز است » ، به لذت دریافت رسیده باشم ، زیرا که می توان بال داشت و همۀ عمر ، بیقرار ، در پرواز بود و به هیچ جا نرسید . تا خودِ پرواز نشویم ، نرسیده ایم . اما اینکه آیا همۀ استعاره های سمبولیک در « بوتیمار بی اشک » می تواند با هماهنگی پیوندهای اندیشیده و سنجیده ما را به این تعبیر برساند ، موضوع دیگری است . و در پایان جای این اشارت هم هست که خوانندۀ این شعر روایی اگر نوجوانان باشند ، از لذت تخیـّل بی بهره نمی مانند ، بی آنـکه لازم باشد به معنـایی خاصّ و معیـن برسند ، و اگر بزرگسالان باشند ، حتماٌ با دید و ذهنیت فردی خود ، سیری برای رسیدن به معنایی خواهند داشت .

محمود کیانوش

لندن ، 30 مه 2006

خبری از خبرگزاری کتاب ( ایبنا )

mehdikhatibi — Mon, 13 Apr 2009 18:05:56 GMT

تازه‌هاي كتاب در نمايشگاه ۲۲

«بوتيمار بي اشك» مهدي خطيبي به نمايشگاه مي‌‌آيد

24 فروردين 1388 ساعت 12:35

«بوتيمار بي اشك» تازه‌ترين اثر «مهدي خطيبي» به زودی توسط انتشارات «آفرينش» منتشر مي‌شود. اين كتاب در بيست و دومين نمايشگاه بين المللي كتاب تهران (۱۶ تا ۲۶ اردیبهشت) عرضه خواهد شد.\

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، اين اثر پژوهشي با نام کامل «بوتيمار بي اشك همراه با يك پيشنهاد»، نوعي قصه-شعر است كه همراه با نقدي از «محمود كيانوش»شاعر و نويسنده، منتشر مي‌شود.

خطيبي درباره اين ژانر (گونه) ادبي توضیح داد: «قصه-شعر» نوعي ژانر ادبی است كه قبلا هم در ادبيات به كار گرفته شده. بخش بروني اين گونه ادبی، قصه است و بخش دروني آن‌ها حالتي شعر گونه دارد.

خطيبي همچنين از انتشار كتاب ديگرش كه «شناختنامه محمود كيانوش» است سخن گفت و افزود: « شناختنامه محمود كيانوش» كتاب ديگري است كه شامل بحث‌هاي مفصلي درباره تاريخ روشنفكري و روشنفكران شاعر است و اولين بخش آن «محمود كيانوش به روايت محمود كيانوش» نام دارد.

ویراستار كتاب «تيغ و ترمه و غزل» در ادامه توضيح داد: بخش‌هاي ديگر كتاب برگزيده‌اي از اشعار و ترجمه‌هاي اين شاعر از انگليسي به فارسي و عكس آن است.

خطيبي گفت: برگزيده داستان‌ها و ترجمه‌ها و نقد‌هاي كيانوش نيز بخش پاياني كتاب را تشكيل مي‌دهد. اين شناختنامه را كه ۸۰۰ يا ۹۰۰ صفحه است، انتشارات «آفرينش» چاپ خواهد كرد.

اين نويسنده همچنين از انتشار كتاب ديگرش با عنوان «حكايت غم بيزاريان» كه به احوال پيشگامان غزل در ايران مي پردازد، خبرداد و گفت: كتابي با عنوان « پيشگامان غزل در ايران» آماده چاپ دارم كه اولين دفتر آن به «محمد ذكايي» اختصاص دارد و در حال حاضر مراحل حروفچيني را در نشر آفرينش مي‌گذراند.

وي درباره روند بررسي غزل امروز ايران در اين كتاب خاطر نشان كرد: نقد و بررسي غزل‌هاي «محمد ذكايي» شاعر، همراه با سير غزل امروز و برگزيده‌اي از غزل‌هاي اين شاعر كه بسياري از آنها تابه امروز ناشناخته است، در اين كتاب آمده است.

گزارشگر : پروانه توکلی

اصل خبر را در این جا بخوانید