شعر تمام آن چیزی است که در زندگی ارزش به یاد سپردن دارد .
(( ویلیام هزلیت ))
Wiliam Hazlitte

شعر معاصر با تمام فراز و نشیب ها امروزه نامی آشناست . از پیر دره های یوش تا شاعرانی که چون او بر مرکبی چوبین نشستند و برف گیسوانی که هنوز می روند و شاید تجربه می اندوزند یا همان تجربه های گذشته شان را تکرارمی کنند؛ همه و همه به این آشنایی یاری رسانده اند .
اما نسل من چه می کند ؟ نسلی که خسته از آرمان گرایی می کوشد تا مفری بجوید . با هنجار گریزی معنایی و بازی های زبانی و . . . می خواهد دگرگونه باشد . صاحب سبک و زبان مشخص باشد، زیرا نسل گذشته ،آهسته اما پیوسته در گوش او می خواند :
« شاعر باید زبان خاص خودش را داشته باشد »
« شاعر باید دگرگونه باشد »
« شاعر باید . . .»
اما راستی ، بسیاری از آنها که به زبان خاص رسیده اند آیا شعرشان در حافظه ای جای دارد ؟
نسل مرا متهم می کنند که شعرهای تان یکنواخت و هماهنگ است گویی از روی دست یک دیگر نوشته اید یا اندوهگین و افسرده است . و هیچ وقت به دنبال علل آن نیستند . آیا واقعاً شعر اصیل امروز یکنواخت و هماهنگ و نشأت گرفته از یک تجربه است ؟ نمی دانم ، شاید . اما می بایست تمامی مجموعه های شعر را که از شاعران جوان چاپ شده است ،بررسی کرد و منصفانه رأی داد . البته حقیقتی در این میان است . شاعر خواهی نخواهی تحت تأثیر محیط خود است .
محیط من ، تکراری ، غم زده ، بی حال و بدون هیچ هیجان وشادی ای است ،گویی حتا جشن های مانیز می بایست با اندوه همراه باشد . وحشت از گناه ما را به گناهکار ابدی تبدیل کرده است . ما آفریده شده ایم تا بگرییم و بر کارهای کرده و نکرده ی خود مویه کنیم و تازه این جاست که اندوه کیارستمی را با جان ِ جانم لمس می کنم . اندوه نسل کودکی نکرده را ، نسلی که حتا جوانی را نیز آن چنان که باید و شاید لمس نمی کند و اندوها که زبان از وحشت نمی چرخد پس همان بهتر که شرح این قصه (( بی زبان )) بازگو شود
دوست جوانم محمد رضا کیارستمی در میگون زاده شده است و در آن جا بالیده است .او در فروردین ماه 1384از من خواست تا بر دفتر شعرش مقدمه ای بنویسم.و این نوشته حاصل نگاه من بر شعر های اوست
اولین مشخصه ی شعر کیارستمی طنز تلخی است که در آن نهفته است . کیارستمی می کوشد جهان را به وسیله طنز نمایان کند.«رولان ناکس»طنز نویس را به کودکی تشبیه می کند که در دستش یک تفنگ آب پاش است که در آن پر از حرف های نیش دار است.حقیقت این است که طنز«هنری است که به اعتراض تبدیل شده است.»اما نمونه های آن در شعر کیارستمی:

وقتی که سیب عشق حوا رنگ غم داشت
آدم برای عاشقی یک چیز کم داشت
ما را به سمت آسمان شلیک کردند باروت اعجاز خدا این بار نم داشت

یا :

این هزار و چهارصدامین
بزرگترین سر شماری است
که در آن شمرده می شود
انسان
دام
گاو
گوسفند
حتی زرتم المقابر .

یا :

با استخوان آدمیت خوش و گرنه
سگ توله ی باغ خدا ولگرد می شد

یا :

ریگی که از کودکی به پا داشتی
حالا کوهی شده
که به فاصله ی من تو می افزاید

این طنز هدفش « خنده را بر لب جراحی کردن نیست » که اگر این گونه می بود به تعبیر کانت « هیچ از آب در آمدن یک انتظار طولانی » می شد ؛ یعنی فکاهه . شاعر می کوشد که تو – خواننده – با گریه – خنده محیط را دریابی یا موضوعی را بسنجی و از عیار خود بگذرانی . کیارستمی در زمینه طنز حتا هجو و هزل با شناختی که از او دارم مستعد است اما هیچ گاه به صورت جدی به آن نپرداخته است و شاید این بی توجهی نیز یکی از ویژگی های روح طناز او باشد.

دومین ویژگی شعر او ، که بیش تر محتوایی است بازگویی حسرتی است که گاهی در انتظاری تلخ می گذرد و گاهی در سایه ی اتوپیایی تجلی می یابد

بگذار از این مرزها و افق های کوتاه بگذریم
و به دشت های باز پناه ببریم
آن جا که دو روح عریان
در سایه ی درخت سدر و حرمت نام یا کریم
آغاز روشنی را جشن می گیرند

و حسرتی که هر جوانی با آن در جدال است .

از تو هجرت می کنم
با همان ترسی که تو را در این راه انداختم
و با همان حسرتی که اولین بار برای داشتنت در دلم
روییده بود .

شعرهای این دفتر در قالب های گوناگون است : قطعه ، غزل ، رباعی ، مثنوی و . . . شاملویی .
کیارستمی در شعرهای نئوکلاسیکش می کوشد تا زبان را از دایره ی کهن – شیوه گی بیرون آورد . در برخی بیت ها تأثیر پذیری هایی دیده می شود مثل این بیت که به دلیل حضور شخصیت هلن یادآور غزلی از محمد سعید میرزایی است .

هلن مگر تویی که شب ، ستاره های اشک غم
دویده روی گونه ها و صورت هلالی ات

در حوزه ی زبان ( البته در شعر های نئوکلاسیک ) او می کوشد تا به صمیمیت ها و سادگی هایی دست یابد که البته توفیق می یابد .

دخترک یک لی لی نه خانه ی دیگر کشید
از من و از دختر همسایه هم بهتر کشید

اما ترکیب هایی چون اشک غم و کهن الگویی چون غزال که در شعر گذشته مان بسیار تکرار شده است زبان شعر های نئوکلاسیک او را ناهماهنگ می کند . البته در حوزه ی بیان ابیات زیبا و گاه درخشانی دارد .

محو زیبایی تو آب روان تنها نبود
اشتیاق ویژه ای دارند بر تو تیرها
+
دفتر نقاشی اش را باز کرد و با مداد
ابر خیسی در نگاه سرد شهریور کشید
+
رو به روی آینه ، ای سنگ ها ! می ایستید
در صدای صلح تان تصویر جنگ آمیخته
+
دو چشم سبز شالی و شراب سرخ گونه ای
تمشک سالخورده ام دویده در حوالی ات
تو زخم کهنه ی منی به سینه ام که عاقبت
جزام می کند تو را تسلسل و توالی ات

این نکته را نیز نگفته رها نکنم که در شعر او چه شاملویی چه نئوکلاسیک ، حضور بعضی عناصر طبیعی مثل تمشک ، کوه ، برگ ، باغ ، آبادی ، باد ، کوهستان رنگ محلی Local colour را در شعرش نمایان می کند حتا زمانی که از یک باور عامیانه در شعرش استفاده می کند این رنگ بیش تر و بیش تر نمایان می شود .

این تن که شده
پر از زخم ،
زخم مژده بی پسری کدام مادر است .

که گمان می کنم نیازی به توضیح نیست . اما شعرهای شاملویی او که بیش ترین سهم را در این دفتر دارد. من در این مجال نمی خواهم به بررسی تمام جنبه های شعر شاملویی او بپردازم، فقط به برخی تلاش های موسیقیایی او اشاره می کنم . کیارستمی می کوشد با استفاده از تکرار حروف هم شکل در کلمات و گاهی با تتابع اضافات و حتی تکرار کلمات، موسیقی شعر را افزایش دهد و البته گاهی بعضی سطرها حتا موزون می شوند مانند سطر زیر :

دوباره زوزه ی باد از زه کناره ی در

که دقیقاً ارکان عروضی آن مفاعلن فعلاتن ، مفاعلن فعلات است که به قول قدمای معاصر در بحر مجتث است .
اما نمونه های دیگر :

آنقدر سنگ بر سر راهم گذاشتی
که حالا باید
هزار فرسنگ ، در سنگ ، بر سنگ
گذشت دربی راهی .
+
حالا سال هاست که بی رود و بی سرود
به جای برنج
با رنج
در هاون خالی کوهستان
می کوبیم

شاعر در شعرهای شاملویی اش گاهی گرایشی به اروتیسم دارد ، اروتیسمی که گاه به پورونو نزدیک می شود

جغرافیای تنت را به من تدریس نکن
خواستم بگویم که ممکن است
عطش من لب هایت را بشکافد
و من تو را مانند هجوی بخوانم
و بعد هم مچاله کنم
خواستم بگویم تو تنها چهارده سال داری
که تو لب هایم را بستی

تار ، تار موهایت را می زنم
و گردنت را می بویم
شهد حرارت مادگی در عمق جانم نفوذ می کند
از من نخواه تو را که کپل دست سودت آفرین چند هزار ساله ی خدا را برانگیخته است
در آغوش بگیرم و عشقم را به خدا نسبت دهم .

****

در این خانه من خیال می کنم
شب ها هیکل لختت را
مانند لقمه ای بزرگ می بلعم
و هی هی آب دهانم را قورت می دهم
نکند خفه ام کنی

کیارستمی گاهی از ظرفیت های گروتسک نیز در شعرهای شاملویی خود استفاده می کند . او در شعر درخشانی گذشته از بازی های زبانی مانند

از آن روز ، مادر گورکی را در خانه ندیدم
گور ،
کی ،
بود ؟
که می شست مادر آن را
از لعن مردم تو ده

استفاده و تلفیق زبان رسمی و عامیانه در این شعر است و بازی های جالب با کلمه ی توده و تو ، ده که از لحاظ محتوایی نیز شعری اجتماعی و سیاسی و حتا به اعتقاد نگارنده ی این سطور یکی از موفق ترین شعرهای این دفتر است .
باری امید دارم محمد رضا کیارستمی این راه را با درایت ، تلاش و کوشش پشت سر گذارد و به جایی که در خور اوست ، برسد . این نوشته را با سخنی از میلر ویلیامز Miller Williamz به عنوان سفارشی به او، به پایان می برم

مستانه بنویس ، عاقلانه مرور کن